Wizyty
Dziś: 163Wszystkie: 519637

Własność w okresie przeobrażeń ustrojowych w Polsce z perspektywy orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Oferta wydawnictwa » Książki naukowe i akademickie

Cena:175.00

 

Wydanie I

Wydanie publikacji dofinansowane 

przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii 

Uniwersytetu Wrocławskiego

 

 

ISBN 978-83-65071-04-0

 

789 stron

Oprawa broszurowa

 

Fragment ze Wstępu:

Niniejsza praca dotyczy ważnego zarówno z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia problemu ochrony własności w związku z zapoczątkowanymi w latach 90. XX wieku przeobrażeniami ustrojowymi w Polsce i innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Podjęcie tej problematyki uzasadnione jest w szczególności faktem, iż w dalszym ciągu zarówno polskie organy władzy sądowniczej, a więc Trybunał Konstytucyjny i sądy, a także Europejski Trybunał Praw Człowieka stają przed koniecznością rozstrzygania spraw dotyczących aktów nacjonalizacyjnych i wywłaszczeniowych pochodzących z odległej przeszłości bądź spraw na tle nowego ustawodawstwa służącego usuwaniu niektórych skutków powojennych naruszeń własności. Zagadnienie zwrotu majątków znacjonalizowanych bądź przyznania odpowiedniej kompensaty stanowiło w Polsce, podobnie jak w innych państwa naszego regionu Europy, jeden z ważniejszych problemów ustrojowych (nie tylko ekonomicznych) przełomu wieków.

 

...Z uwagi na fakt nieuchwalenia w Polsce całościowej ustawy służącej zadośćuczy-nieniu z tytułu powojennych naruszeń prawa własności szczególna rola przypadła sądom, przed którymi od lat toczy się proces określany potocznie, choć nieprecyzyjnie, jako tzw. reprywatyzacja sądowa. W związku z tym ważnym zamierzeniem badawczym niniejszej pracy stało się określenie kierunków sądowej wykładni aktów nacjonalizacyjnych oraz wpływu, jaki wywarły na nie konstytucyjne i konwencyjne standardy ochrony własności, a także roli wykładni sędziowskiej zarówno tych aktów, jak i – przyjętych w okresie obowiązywania Konstytucji z 1997 r. 

i wcześniej, ale pozostających w mocy – regulacji ustawowych służących usuwaniu niektórych skutków powojennych przekształceń własnościowych oraz innych zaszłości historycznych (ustawodawstwo zabużańskie). 

Szczególnie inspirujące do formułowania ogólniejszych wniosków okazało się w toku badań orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

Wyniki analizy orzecznictwa ETPCz, Trybunału Konstytucyjnego, a także sądów (zwłaszcza SN i NSA), stać się miały podstawą do bardziej generalnych wniosków w zakresie roli wykładni sędziowskiej w okresie przeobrażeń ustrojowych, a także próby odpowiedzi na pytanie, czy takie organy jak Europejski Trybunał Praw Człowieka i Trybunał Konstytucyjny oraz sądy mogą zastąpić ustawodawcę w rozstrzyganiu o zaszłościach historycznych, czy też jednak głównym „aktorem” w tym procesie powinien być ustawodawca, najbardziej właściwy do podejmowania trudnych decyzji o znacznym ładunku politycznym. 

 

Spis treści

Rozdział I

Ochrona własności w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

1.  Podmiot i przedmiot ochrony własności w świetle art. 1 Protokołu nr 1  do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka 

1.1. Zakres podmiotowy prawa do poszanowania mienia

1.2. Pojęcie „mienia” w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

            1.2.1. Kryteria uznania prawa, interesu lub roszczenia za „mienie” w rozumieniu art. 1 Protokołu nr 1 

1.2.2.„Uprawnione oczekiwanie” jako przedmiot ochrony 

2. Rodzaje ingerencji w prawo do poszanowania mienia według art. 1 Protokołu nr 1

2.1. Pozbawienie własności 

2.1.1.Wywłaszczenie de iure

2.1.2.Wywłaszczenie de facto

2.2. Kontrola korzystania z własności

2.3 „Pozostałe” ingerencje w prawo do poszanowania mienia

3. Kryteria usprawiedliwienia ingerencji w prawo do poszanowania mienia a koncepcja marginesu oceny państw.

3.1.  Wymóg legalności 

3.2.  Wymóg istnienia interesu publicznego 

3.3.  Zasada proporcjonalności ingerencji (wymóg sprawiedliwej równowagi)

3.4.  Wymóg kompensacji w przypadku pozbawienia własności i jej wysokość.

4. Pozytywne obowiązki państwa w zakresie ochrony prawa do poszanowania mienia ..........................................................................................................................86

 

Rozdział II

Ochrona własności w Konstytucji RP wobec standardu konwencyjnego

1. Wpływ regulacji konwencyjnej na kształt i wykładnię konstytucyjnych przepisów o własności 

2. Podstawa konstytucyjnej ochrony własności i innych praw majątkowych podmiotów prywatnych 

2.1. Przedmiot ochrony w świetle art. 21 i 64 Konstytucji a konwencyjne pojęcie „mienia” 

2.2. Negatywne i pozytywne obowiązki państwa w sferze ochrony własności

2.3. Konstytucjonalizacja „innych praw majątkowych” .

2.4.Prawo do dziedziczenia jako konstytucyjne prawo majątkowe

2.5. Prawo do równej ochrony praw majątkowych a konwencyjny zakaz dyskryminacji 

3. Formy ingerencji w prawo do ochrony własności i innych praw majątkowych według Konstytucji RP 

3.1.Ograniczenia w korzystaniu z własności i innych praw majątkowych.

3.2.Wywłaszczenie i przesłanki jego dopuszczalności w świetle art. 21 ust. 2 Konstytucji

Wpływ orzecznictwa strasburskiego na stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w kwestii pojęcia wywłaszczenia

Problem dopuszczalności nacjonalizacji w świetle art. 21 ust. 2 Konstytucji 

Przesłanki dopuszczalności wywłaszczenia

3.2.3.1. Pojęcie „słusznego” odszkodowania a jego wymiar w ujęciu  konwencyjnym

3.2.3.2. Zwrot wywłaszczonej nieruchomości jako zasada konstytucyjna  

 

 

Rozdział III

Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka 

w sprawach powojennych aktów nacjonalizacji 

i wywłaszczeń 

1. Transformacja ustrojowa w świetle stanowiska Rady Europy a kwestia „sprawiedliwości w okresie przejściowym” 

2. Konwencja europejska jako instrument realizacji „sprawiedliwości 

w okresie przejściowym” w zakresie restytucji mienia  

3. Właściwość czasowa (rationae temporis) Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach powojennych aktów nacjonalizacyjnych i wywłaszczeniowych 

4. Doktryna własności „dawno utraconej” a wymóg istnienia „własności” lub „uprawnionego oczekiwania” jako warunek oceny dawnych nacjonalizacji i wywłaszczeń 

5. Doktryna „ciągłego naruszenia” w sprawach powojennych nacjonalizacji i wywłaszczeń  

6. Ocena stanowiska Trybunału strasburskiego dotyczącego „otwartych 

kwestii majątkowych”  

 

 

Rozdział IV

Ustawodawstwo nacjonalizacyjne przed 

Trybunałem Konstytucyjnym 

1. Konstytucja RP wobec problemu „sprawiedliwości transformacyjnej” i historycznych rewindykacji 

2. Problem wzorca kontroli konstytucyjności powojennych aktów nacjonalizacyjnych 

2.1. Ocena powojennych aktów nacjonalizacyjnych a zasada nieretroakcji Konstytucji RP  

2.2. Konstytucje międzywojenne jako wzorzec kontroli aktów nacjonalizacji z lat 1944-1952 

3. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w kwestii obowiązywania podstaw prawnych reformy rolnej  

 

 

Rozdział V

Konstytucyjny i konwencyjny standard ochrony 

własności w procesie sądowej reprywatyzacji 

1. Podstawy prawne dochodzenia roszczeń związanych z powojennymi naruszeniami prawa własności a problem właściwości ETPCz w sprawachaktów nacjonalizacyjnych. 

2. Rola sądów w ograniczaniu skutków powojennych procesów nacjonalizacji  

2.1.  Ocena legalności aktów nacjonalizacyjnych w orzecznictwie sądowym 

2.2.  Przyrzeczenie odszkodowania” a problem „uprawnionego oczekiwania”– sprawa nacjonalizacji przemysłu w orzecznictwie sądów krajowych i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka  

2.3. Deklaracje ustawowe określenia form zadośćuczynienia z tytułu powojennych nacjonalizacji a kwestia „uprawnionego oczekiwania” uzyskania rekompensaty 

Wykładnia prokonstytucyjna i prokonwencyjna przepisów nacjonalizacyjnych w orzecznictwie sądowym

3.1. Problem trybu rozpoznawania spraw dotyczących dekretu o reformie rolnej  

3.2. Minimalizacja zakresu praw podlegających nacjonalizacji w procesie sądowej reprywatyzacji  

4. Zasada pewności prawa w sprawach reprywatyzacyjnych a pozytywne obowiązki państwa wynikające z art. 1 Protokołu nr 1  

5. Postulaty modyfikacji linii orzeczniczych w sprawach reprywatyzacyjnych 

 

 

Rozdział VI

Ustawodawstwo restytucyjno-kompensacyjne okresu transformacji ustrojowej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

1. Ustawodawstwo restytucyjno-kompensacyjne –„nowe prawo własności” w świetle art. 1 Protokołu nr 1 

2. Margines oceny państw w sprawach uregulowania zaszłości historycznych a problem tzw. podwójnego standardu 

2.1.  Margines oceny państw w zakresie istnienia interesu publicznego realizowanego w ustawodawstwie restytucyjno-kompensacyjnym (określenie przedmiotu, zakresu i warunków restytucji własności lub kompensacji)  

2.3. Swoboda państw w określeniu zakresu podmiotowego ustawodawstwa restytucyjno-kompensacyjnego wobec zakazu dyskryminacji  

3. Usprawiedliwienie ingerencji w prawo do poszanowania mienia wobec specyfiki spraw transformacyjnych 

3.1. Wymóg legalności ingerencji  

3.2. Wymóg zachowania sprawiedliwej równowagi między interesem prywatnym i publicznym 

3.2.1. Zwrot własności a problem ochrony osób trzecich i bezpieczeństwa prawnego 

3.2.2. Obowiązek zapewnienia odszkodowania i jego wysokość w przypadku pozbawienia własności w sprawach transformacyjnych  

3.2.3. „Nadzwyczajne okoliczności” jako uzasadnienie pozbawienia własności bez odszkodowania w orzecznictwie transformacyjnym 

4. „Prawo do błędu” władz krajowych na tle specyfiki spraw transformacyjnych  

5. Obowiązki pozytywne państwa w procesie stosowania ustawrestytucyjno-kompensacyjnych  

6. Problem relatywizmu transformacyjnego – konkluzje

 

 

Rozdział VII

Wpływ orzecznictwa strasburskiego 

na kształt ustawowej regulacji rekompensat z tytułu mienia zabużańskiego oraz stanowisko 

Trybunału Konstytucyjnego i judykatury krajowej 

1. Dialog orzeczniczy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Konstytucyjnego w sprawie roszczeń zabużańskich – wprowadzenie 

2. Zobowiązanie wypłaty odszkodowania lub innej formy rekompensaty w ustawodawstwie przedratyfikacyjnym a kwestia właściwości czasowej  ETPCz w sprawie mienia zabużańskiego 

3. Umowy republikańskie jako źródło „uprawnionych oczekiwań” zabużan 

4. Charakter prawny uprawnienia kompensacyjnego a kwestia zakresu 

swobody regulacyjnej ustawodawcy 

5. Realizacja „uprawnionych oczekiwań” zabużan w ustawodawstwie 

5.1.  Problem wysokości rekompensat za „mienie zabużańskie” 

5.2.  Skutki intertemporalne ustaw „zabużańskich” a kwestia 

„uprawnionego oczekiwania” rekompensaty w pełnej wysokości  

5.3. Zakres podmiotowy prawa do rekompensaty i przesłanki jego realizacji wobec wymogów Konstytucji RP i Konwencji europejskiej 

5.3.1. Osoby prawne jako beneficjenci prawa do rekompensaty zabużańskiej  

5.3.2. Wymóg obywatelstwa polskiego byłych właścicieli i ich spadkobierców  

5.3.3. Przesłanka domicylu i konsekwencje uznania jej niekonstytucyjności  

5.3.4. Zakres podmiotowy i przesłanki prawa do rekompensaty w orzecznictwie sądowym – proces poszerzania kręgu  uprawnionych 

6.  Skuteczność procedury wyroku pilotażowego w sprawie zabużańskiej przed Trybunałem strasburskim  

7.  Prawo do rekompensat zabużańskich a roszczenia innych grup byłych właścicieli 

 

Rozdział VIII

Problem systemowego zadośćuczynienia z tytułu 

powojennych naruszeń własności w świetle standardów strasburskich i Konstytucji RP

1. Konstytucyjne podstawy ustawowego rozwiązania problemu zadośćuczynienia powojennym naruszeniom własności  

2. Swoboda regulacyjna ustawodawcy w sprawach restytucyjnych na tle

stanowiska  wybranych sądów konstytucyjnych 

3. Problem „reprywatyzacji” w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego 

4. Koncepcje „reprywatyzacji” w Polsce w kontekście zakresu swobody regulacyjnej ustawodawcy 

4.1. Podstawowe założenia projektów ustaw restytucyjno-kompensacyjnych 

4.2. Wnioski de lege ferenda pod adresem ustawowej regulacji skutków powojennych naruszeń własności 

4.2.2.Forma i zasady ustalania wysokości świadczeń oraz tryb ich wypłaty

4.2.3. Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy

4.2.4. Dochodzenie roszczeń restytucyjnych lub odszkodowawczych na zasadach ogólnych a ustawowe prawo do rekompensaty